Omero

34520001
Exekias, Achille che uccide Pentesilea. Anfora, ca. 535-525 a.C. (Courtesy of The British Museum)

Iliade 5.792-863: l’aristia di Diomede

Edizione: Allen 1931.

Ὣς εἰποῦσ’ ὄτρυνε μένος καὶ θυμὸν ἑκάστου.
Τυδεΐδῃ δ’ ἐπόρουσε θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη·
εὗρε δὲ τόν γε ἄνακτα παρ’ ἵπποισιν καὶ ὄχεσφιν
ἕλκος ἀναψύχοντα τό μιν βάλε Πάνδαρος ἰῷ.                           795
ἱδρὼς γάρ μιν ἔτειρεν ὑπὸ πλατέος τελαμῶνος
ἀσπίδος εὐκύκλου· τῷ τείρετο, κάμνε δὲ χεῖρα,
ἂν δ’ ἴσχων τελαμῶνα κελαινεφὲς αἷμ’ ἀπομόργνυ.
ἱππείου δὲ θεὰ ζυγοῦ ἥψατο φώνησέν τε·
“ἦ ὀλίγον οἷ παῖδα ἐοικότα γείνατο Τυδεύς.                               800
Τυδεύς τοι μικρὸς μὲν ἔην δέμας, ἀλλὰ μαχητής·
καί ῥ’ ὅτε πέρ μιν ἐγὼ πολεμίζειν οὐκ εἴασκον
οὐδ’ ἐκπαιφάσσειν, ὅτε τ’ ἤλυθε νόσφιν Ἀχαιῶν
ἄγγελος ἐς Θήβας πολέας μετὰ Καδμείωνας·
δαίνυσθαί μιν ἄνωγον ἐνὶ μεγάροισιν ἕκηλον·                          805
αὐτὰρ ὃ θυμὸν ἔχων ὃν καρτερὸν ὡς τὸ πάρος περ
κούρους Καδμείων προκαλίζετο, πάντα δ’ ἐνίκα
ῥηϊδίως· τοίη οἱ ἐγὼν ἐπιτάρροθος ἦα.
σοὶ δ’ ἤτοι μὲν ἐγὼ παρά θ’ ἵσταμαι ἠδὲ φυλάσσω,
καί σε προφρονέως κέλομαι Τρώεσσι μάχεσθαι·                      810
ἀλλά σευ ἢ κάματος πολυᾶϊξ γυῖα δέδυκεν
ἤ νύ σέ που δέος ἴσχει ἀκήριον· οὐ σύ γ’ ἔπειτα
Τυδέος ἔκγονός ἐσσι δαΐφρονος Οἰνεΐδαο.”
Τὴν δ’ ἀπαμειβόμενος προσέφη κρατερὸς Διομήδης·
“γιγνώσκω σε θεὰ θύγατερ Διὸς αἰγιόχοιο·                                815
τώ τοι προφρονέως ἐρέω ἔπος οὐδ’ ἐπικεύσω.
οὔτέ τί με δέος ἴσχει ἀκήριον οὔτέ τις ὄκνος,
ἀλλ’ ἔτι σέων μέμνημαι ἐφετμέων ἃς ἐπέτειλας·
οὔ μ’ εἴας μακάρεσσι θεοῖς ἀντικρὺ μάχεσθαι
τοῖς ἄλλοις· ἀτὰρ εἴ κε Διὸς θυγάτηρ Ἀφροδίτη                       820
ἔλθῃσ’ ἐς πόλεμον, τήν γ’ οὐτάμεν ὀξέϊ χαλκῷ.
τοὔνεκα νῦν αὐτός τ’ ἀναχάζομαι ἠδὲ καὶ ἄλλους
Ἀργείους ἐκέλευσα ἀλήμεναι ἐνθάδε πάντας·
γιγνώσκω γὰρ Ἄρηα μάχην ἀνὰ κοιρανέοντα.”
Τὸν δ’ ἠμείβετ’ ἔπειτα θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη·                         825
“Τυδεΐδη Διόμηδες ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ
μήτε σύ γ’ Ἄρηα τό γε δείδιθι μήτε τιν’ ἄλλον
ἀθανάτων, τοίη τοι ἐγὼν ἐπιτάρροθός εἰμι·
ἀλλ’ ἄγ’ ἐπ’ Ἄρηϊ πρώτῳ ἔχε μώνυχας ἵππους,
τύψον δὲ σχεδίην μηδ’ ἅζεο θοῦρον Ἄρηα                               830
τοῦτον μαινόμενον, τυκτὸν κακόν, ἀλλοπρόσαλλον,
ὃς πρῴην μὲν ἐμοί τε καὶ Ἥρῃ στεῦτ’ ἀγορεύων
Τρωσὶ μαχήσεσθαι, ἀτὰρ Ἀργείοισιν ἀρήξειν,
νῦν δὲ μετὰ Τρώεσσιν ὁμιλεῖ, τῶν δὲ λέλασται.”
Ὣς φαμένη Σθένελον μὲν ἀφ’ ἵππων ὦσε χαμᾶζε,                   835
χειρὶ πάλιν ἐρύσασ’, ὃ δ’ ἄρ’ ἐμμαπέως ἀπόρουσεν·
ἣ δ’ ἐς δίφρον ἔβαινε παραὶ Διομήδεα δῖον
ἐμμεμαυῖα θεά· μέγα δ’ ἔβραχε φήγινος ἄξων
βριθοσύνῃ· δεινὴν γὰρ ἄγεν θεὸν ἄνδρά τ’ ἄριστον.
λάζετο δὲ μάστιγα καὶ ἡνία Παλλὰς Ἀθήνη·                             840
αὐτίκ’ ἐπ’ Ἄρηϊ πρώτῳ ἔχε μώνυχας ἵππους.
ἤτοι ὃ μὲν Περίφαντα πελώριον ἐξενάριζεν
Αἰτωλῶν ὄχ’ ἄριστον Ὀχησίου ἀγλαὸν υἱόν·
τὸν μὲν Ἄρης ἐνάριζε μιαιφόνος· αὐτὰρ Ἀθήνη
δῦν’ Ἄϊδος κυνέην, μή μιν ἴδοι ὄβριμος Ἄρης.                         845
Ὡς δὲ ἴδε βροτολοιγὸς Ἄρης Διομήδεα δῖον,
ἤτοι ὃ μὲν Περίφαντα πελώριον αὐτόθ’ ἔασε
κεῖσθαι ὅθι πρῶτον κτείνων ἐξαίνυτο θυμόν,
αὐτὰρ ὃ βῆ ῥ’ ἰθὺς Διομήδεος ἱπποδάμοιο.
οἳ δ’ ὅτε δὴ σχεδὸν ἦσαν ἐπ’ ἀλλήλοισιν ἰόντες,                     850
πρόσθεν Ἄρης ὠρέξαθ’ ὑπὲρ ζυγὸν ἡνία θ’ ἵππων
ἔγχεϊ χαλκείῳ μεμαὼς ἀπὸ θυμὸν ἑλέσθαι·
καὶ τό γε χειρὶ λαβοῦσα θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη
ὦσεν ὑπὲκ δίφροιο ἐτώσιον ἀϊχθῆναι.
δεύτερος αὖθ’ ὡρμᾶτο βοὴν ἀγαθὸς Διομήδης                        855
ἔγχεϊ χαλκείῳ· ἐπέρεισε δὲ Παλλὰς Ἀθήνη
νείατον ἐς κενεῶνα ὅθι ζωννύσκετο μίτρῃ·
τῇ ῥά μιν οὖτα τυχών, διὰ δὲ χρόα καλὸν ἔδαψεν,
ἐκ δὲ δόρυ σπάσεν αὖτις· ὃ δ’ ἔβραχε χάλκεος Ἄρης
ὅσσόν τ’ ἐννεάχιλοι ἐπίαχον ἢ δεκάχιλοι                                  860
ἀνέρες ἐν πολέμῳ ἔριδα ξυνάγοντες Ἄρηος.
τοὺς δ’ ἄρ’ ὑπὸ τρόμος εἷλεν Ἀχαιούς τε Τρῶάς τε
δείσαντας· τόσον ἔβραχ’ Ἄρης ἆτος πολέμοιο.

792. ὄτρυνε: impf. privo di aumento.
794. ἵπποισιν καὶ ὄχεσφιν: ἵπποισιν è un dat. plur. ‘eolico’; ὄχεσφιν è un dat. plur. formato con l’aggiunta del suffisso (anticamente di valore strumentale) -φι(ν). Si noti che Omero costruisce questa forma sul tema ὀχεσ-; il plur. del sost. ὄχος è eteroclito (τὰ ὄχεα).
795τό: l’articolo mantiene qui, come spesso in Omero, l’antica funzione di pronome.
μιν: forma epico-ionica dell’acc. sing. del pronome di III p. in tutti e tre i generi.
798ἂν: forma sincopata di ἀνά.
800. οἷ: dat. del pronome di III p. s. (οὗοἷ), “a lui/sé”.
802. εἴασκον: impf. iterativo di ἐάω, formato con l’aggiunta del suffisso -σκ-.
804. πολέας = πολλούς.
805ἐνὶ: forma poetica di ἐν.
806. αὐτὰρ ὃ: qui ὃ ha funzione di dimostrativo (“ma lui invece…”).
808οἱ: forma enclitica del dat. del pronome di III p. s. (οὗοἷ), “a lui/sé”.
ἦα: impf. di εἰμί, “ero”.
811. σευ = σου, gen. del pron. di II p. s.
813. ἐσσι = εἶ, “tu sei”.
816τώ = τῷ, “perciò”.
818. σέων = σῶν, gen. femm. plur. non contratto dell’agg. poss. σός, “delle tue”.
ἐφετμέων: gen. femm. plur. non contratto di ἐφετμή.
821. ἔλθῃσ’(ι): aor. II cong. III p. sing. (= ἔλθῃ), formato con l’aggiunta della terminazione atematica di III p. sing. -σι.
823ἀλήμεναι: inf. di ἀλάομαι.
824. Ἄρηα: acc. m. s. (epico-ionico) di Ἄρης.
827. δείδιθι: perf. imper. att. II p. s. (epico) di δείδω, “temere”.
829Ἄρηϊ: dat. m. s. (epico-ionico) di Ἄρης.
830. σχεδίην: avv. (epico-ionico), “da vicino”.
ἅζεο = ἅζου, pres. imper. m.-p. II p. s. di ἅζομαι , “venerare”, “rispettare”.
832στεῦτ’(ο): impf. ind. m.-p. III p. s. di στεῦμαι, “promettere”. Si tratta di un verbo epico usato da Omero solo alla III p. s. del presente e dell’impf. (στεῦται, στεῦτο).
835. χαμᾶζε: avv. di moto a luogo, “a terra”, connesso a χαμαί e formato con il suffisso -δε di moto a luogo.
838. ἐμμεμαυῖα: si tratta di una forma di participio di (ἐμ)μέμονα, un perfetto forte con valore di presente; “impaziente”, “bellicosa”.
843.
ὄχ’ (ὄχᾰ): avv. epico che Omero usa solo come intensivo del superlativo ἄριστος; cf. ἔξοχα.
849. βῆ = ἔβη.
ἰθύς: è la forma epica e ionica dell’agg. εὐθύς.
851ὠρέξαθ’ = ὠρέξατο, da ὀρέγω, “colpire”.
852. μεμαὼς: vd. (ἐμ)μεμαυῖα (838).
ἀπὸ θυμὸν ἑλέσθαι = ἀπὸ ἑλέσθαι (tmesi, ἀφαιρέω) θυμόν.
854ἀϊχθῆναι: inf. aor. pass. di ἀΐσσω, “balzare”, “scagliare”, qui “cadere”.
855. βοὴν: acc. di relazione dipendente da ἀγαθός.
856. ἐπέρεισε: da ἐπερείδω, “guidare”.
857. νείατον: forma con allungamento (dovuto al metro) di νέατον, “basso”.
858: τῇ: “lì”.
χρόα: acc. masc. sing. di ὁ χρώς, che ha forme in dentale (gen. χρωτός, dat. χρωτί, acc. χρῶτα) e forme epico-ioniche in vocale (gen. χροός, dat. χροΐ, acc. χρόα).
861. ἀνέρες = ἄνδρες.
863. ἆτος: forma contratta di ἄᾰτος.
πολέμοιο = πολέμου.


Odissea 17.290-327: Odisseo e Argo

Edizione: von der Mühll 1962.

ὣς οἱ μὲν τοιαῦτα πρὸς ἀλλήλους ἀγόρευον·                      290
ἂν δὲ κύων κεφαλήν τε καὶ οὔατα κείμενος ἔσχεν,
Ἄργος, Ὀδυσσῆος ταλασίφρονος, ὅν ῥά ποτ’ αὐτὸς
θρέψε μέν, οὐδ’ ἀπόνητο, πάρος δ’ εἰς Ἴλιον ἱρὴν
ᾤχετο. τὸν δὲ πάροιθεν ἀγίνεσκον νέοι ἄνδρες
αἶγας ἐπ’ ἀγροτέρας ἠδὲ πρόκας ἠδὲ λαγωούς·                 295
δὴ τότε κεῖτ’ ἀπόθεστος ἀποιχομένοιο ἄνακτος
ἐν πολλῇ κόπρῳ, ἥ οἱ προπάροιθε θυράων
ἡμιόνων τε βοῶν τε ἅλις κέχυτ’, ὄφρ’ ἂν ἄγοιεν
δμῶες Ὀδυσσῆος τέμενος μέγα κοπρίσσοντες·
ἔνθα κύων κεῖτ’ Ἄργος ἐνίπλειος κυνοραιστέων.              300
δὴ τότε γ’, ὡς ἐνόησεν Ὀδυσσέα ἐγγὺς ἐόντα,
οὐρῇ μέν ῥ’ ὅ γ’ ἔσηνε καὶ οὔατα κάββαλεν ἄμφω,
ἄσσον δ’ οὐκέτ’ ἔπειτα δυνήσατο οἷο ἄνακτος
ἐλθέμεν· αὐτὰρ ὁ νόσφιν ἰδὼν ἀπομόρξατο δάκρυ,
ῥεῖα λαθὼν Εὔμαιον, ἄφαρ δ’ ἐρεείνετο μύθῳ·                  305
“Εὔμαι’, ἦ μάλα θαῦμα κύων ὅδε κεῖτ’ ἐνὶ κόπρῳ.
καλὸς μὲν δέμας ἐστίν, ἀτὰρ τόδε γ’ οὐ σάφα οἶδα,
ἢ δὴ καὶ ταχὺς ἔσκε θέειν ἐπὶ εἴδεϊ τῷδε,
ἦ αὔτως οἷοί τε τραπεζῆες κύνες ἀνδρῶν
γίνοντ’, ἀγλαΐης δ’ ἕνεκεν κομέουσιν ἄνακτες.”               310
τὸν δ’ ἀπαμειβόμενος προσέφης, Εὔμαιε συβῶτα·
“καὶ λίην ἀνδρός γε κύων ὅδε τῆλε θανόντος
εἰ τοιόσδ’ εἴη ἠμὲν δέμας ἠδὲ καὶ ἔργα,
οἷόν μιν Τροίηνδε κιὼν κατέλειπεν Ὀδυσσεύς,
αἶψά κε θηήσαιο ἰδὼν ταχυτῆτα καὶ ἀλκήν.                       315
οὐ μὲν γάρ τι φύγεσκε βαθείης βένθεσιν ὕλης
κνώδαλον, ὅττι δίοιτο· καὶ ἴχνεσι γὰρ περιῄδη.
νῦν δ’ ἔχεται κακότητι, ἄναξ δέ οἱ ἄλλοθι πάτρης
ὤλετο, τὸν δὲ γυναῖκες ἀκηδέες οὐ κομέουσι.
δμῶες δ’, εὖτ’ ἂν μηκέτ’ ἐπικρατέωσιν ἄνακτες,               320
οὐκέτ’ ἔπειτ’ ἐθέλουσιν ἐναίσιμα ἐργάζεσθαι·
ἥμισυ γάρ τ’ ἀρετῆς ἀποαίνυται εὐρύοπα Ζεὺς
ἀνέρος, εὖτ’ ἄν μιν κατὰ δούλιον ἦμαρ ἕλῃσιν.”
ὣς εἰπὼν εἰσῆλθε δόμους ἐῢ ναιετάοντας,
βῆ δ’ ἰθὺς μεγάροιο μετὰ μνηστῆρας ἀγαυούς.                  325
Ἄργον δ’ αὖ κατὰ μοῖρ’ ἔλαβεν μέλανος θανάτοιο,
αὐτίκ’ ἰδόντ’ Ὀδυσῆα ἐεικοστῷ ἐνιαυτῷ.

291. ἂν . . . ἔσχεν: tmesi (con ἂν = ἀνά).
οὔατα: acc. plur. di τὸ οὖς, ὠτός; di questa forma Omero impiega solo l’acc. s. e il dat. pl. ὠσίν. Per gli altri casi impiega forme di οὖας (attestato in Simonide), gen. οὔατος, nom. e acc. pl. οὔατα, dat. pl. οὔασι.
293. ἀπόνητο: aor. II epico senza aumento di ἀπονίνᾰμαι.
294. ἀγίνεσκον: impf. iterativo di ἀγῑνέω, “guidare”, “portare”.
297. κέχυτ(ο): perf. m.-p. di χέω, che qui significa “rovesciare”, “riversare” (a terra).
298. ὄφρ(α): qui è cong. sub. di tipo finale.
300ἐνίπλειος = ἔμπλεος.
κυνοραιστέων: hapax poetico.
301. ἐόντα: part. epico-ionico di εἰμί (= ὄντα).
302. κάββαλεν = κατέβαλεν.
303. ἄσσον: comparativo neutro acc. s. dell’avverbio ἄγχι.
304. ἐλθέμεν: inf. epico (= ἐλθεῖν).
308-9ἢ . . . ἦ: “o . . . o . . .”, “se era . . . oppure (se) . . .”
308. ἔσκε: impf. iterativo di εἰμί (= ἦν).
312. καὶ λίην: “in Hom., καὶ λίην, which always begins the sentence or verse, surely, aye surely” (LSJ s.v. λίην).
313-15. Applicazione ad Argo della comune idea “se fosse come era un tempo” (vd. 1.233-65, 14.468-505, 24.376-82; cf. Il. 4.341-6, 11.498-503), unito all’idealizzazione di com’erano le cose prima che Odisseo partisse per Troia (cf. 11.67-8, 11.448-9, 15.348, 16.288-90).
313. ἠμὲν . . . ἠδὲ: “sia . . . sia . . .”.
315. θηήσαιο: forma epica di θεάομαι, “guardare” (con stupore).
317. ὅττι = ὅτι.
δίοιτο: da δίω [ῐ], verbo epico usato solo al pres. e impf. m., “mettere in fuga”.
322. ἀποαίνυται: da ἀποαίνυμαι, “sottrarre”.
323ἀνέρος = ἀνδρός, gen. retto da ἀποαίνυται.

Inno omerico ad Apollo (3) 146-76

Edizione: West 2003.

ἀλλὰ σὺ Δήλῳ, Φοῖβε, μάλιστ’ ἐπιτέρπεαι ἦτορ,
ἔνθα τοι ἑλκεχίτωνες Ἰάονες ἠγερέθονται
αὐτοῖς σὺν παίδεσσι γυναιξί τε σὴν ἐς ἄγυιαν.
οἳ δέ σε πυγμαχίῃ τε καὶ ὀρχηστύϊ καὶ ἀοιδῇ
μνησάμενοι τέρπουσιν, ὅταν καθέσωσιν ἀγῶνα.                 150
φαίη κ’ ἀθανάτους καὶ ἀγήρως ἔμμεναι ἀνήρ,
ὃς τότ’ ἐπαντιάσει’, ὅτ’ Ἰάονες ἀθρόοι εἶεν·
πάντων γάρ κεν ἴδοιτο χάριν, τέρψαιτο δὲ θυμὸν
ἄνδρας τ’ εἰσορόων καλλιζώνους τε γυναῖκας
νῆάς τ’ ὠκείας ἠδ’ αὐτῶν κτήματα πολλά.                            155
πρὸς δὲ τόδε μέγα θαῦμα, ὅου κλέος οὔποτ’ ὀλεῖται,
κοῦραι Δηλιάδες Ἑκατηβελέταο θεράπναι·
αἵ τ’ ἐπεὶ ἂρ πρῶτον μὲν Ἀπόλλων’ ὑμνήσωσιν,
αὖτις δ’ αὖ Λητώ τε καὶ Ἄρτεμιν ἰοχέαιραν,
μνησάμεναι ἀνδρῶν τε παλαιῶν ἠδὲ γυναικῶν                  160
ὕμνον ἀείδουσιν, θέλγουσι δὲ φῦλ’ ἀνθρώπων.
πάντων δ’ ἀνθρώπων φωνὰς καὶ βαμβαλιαστύν
μιμεῖσθ’ ἴσασιν· φαίη δέ κεν αὐτὸς ἕκαστος
φθέγγεσθ’· οὕτω σφιν καλὴ συνάρηρεν ἀοιδή.
ἀλλ’ ἄγεθ’ ἱλήκοι μὲν Ἀπόλλων Ἀρτέμιδι ξύν,                     165
χαίρετε δ’ ὑμεῖς πᾶσαι· ἐμεῖο δὲ καὶ μετόπισθε
μνήσασθ’, ὁππότε κέν τις ἐπιχθονίων ἀνθρώπων
ἐνθάδ’ ἀνείρηται ξεῖνος ταλαπείριος ἐλθών·
“ὦ κοῦραι, τίς δ’ ὔμμιν ἀνὴρ ἥδιστος ἀοιδῶν
ἐνθάδε πωλεῖται, καὶ τέῳ τέρπεσθε μάλιστα;”                    170
ὑμεῖς δ’ εὖ μάλα πᾶσαι ὑποκρίνασθαι ἀφήμως·
“τυφλὸς ἀνήρ, οἰκεῖ δὲ Χίῳ ἔνι παιπαλοέσσῃ,
τοῦ πᾶσαι μετόπισθεν ἀριστεύουσιν ἀοιδαί.”
ἡμεῖς δ’ ὑμέτερον κλέος οἴσομεν, ὅσσον ἐπ’ αἶαν
ἀνθρώπων στρεφόμεσθα πόλεις εὖ ναιεταώσας·               175
οἱ δ’ ἐπὶ δὴ πείσονται, ἐπεὶ καὶ ἐτήτυμόν ἐστιν.

150. καθέσωσιν: aor. cong. di καθίζω.
154. εἰσορόων: = εἰσοράων; forma ‘distratta’.
164συνάρηρεν: perf. di συνᾰρᾰρίσκω.

Prossimo autore: Esiodo