23. La terza declinazione (V): i temi in nasale

I temi in nasale

Il temi in nasale hanno di norma il nominativo uguale al tema (e.g. ἀγών, ἀγῶνος), in vocale lunga se il tema è in vocale breve (e.g. δαίμων, ονος). Essi hanno raramente il nominativo signimatico (e.g. δελφίς, ῖνος). In questo caso, come più in generale al dat. plur., la nasale cade dinanzi al sigma della desinenza. I sostantivi ossitoni al nom. hanno il voc. uguale al nom. (e.g. ποιμήν, ένος); altrimenti esso coincide con il tema.

Gli aggettivi possono essere a tre uscite (μέλας, αινα, αν), oppure a due, soprattutto se composti (εὐδαίμων, εὔδαιμον).

Singolare

ἀγων-  

δαιμον- ποιμεν- δελφιν-
N ἀγών δαίμων ποιμήν δελφίς
G  τοῦ ἀγῶν-ος δαίμον-ος ποιμέν-ος δελφῖν-ος
D τῷ ἀγῶν-ι δαίμον-ι ποιμέν-ι δελφῖν-ι
A τὸν ἀγῶν-α δαίμον-α ποιμέν-α δελφῖν-α
V ἀγών δαῖμον ποιμήν δελφίς
Plurale ἀγων-   δαιμον- ποιμεν- δελφιν-
N οἱ ἀγῶν-ες δαίμον-ες ποιμέν-ες δελφῖν-ες
G   τῶν ἀγών-ων δαιμόν-ων ποιμέν-ων δελφίν-ων
D τοῖς ἀγῶσι(ν) δαίμοσι(ν) ποιμέσι(ν) δελφῖσι(ν)
A τοὺς ἀγῶν-ας δαίμον-ας ποιμέν-ας δελφῖν-ας
V ἀγῶν-ες δαίμον-ες ποιμέν-ες δελφῖν-ες
Duale ἀγων-   δαιμον- ποιμεν- δελφιν-
NA τὼ ἀγῶν-ε δαίμον-ε ποιμέν-ε δελφῖν-ε
GD   τοῖν ἀγών-οιν δαιμόν-oιν ποιμέν-οιν δελφίν-οιν

Aggettivi a tre uscite: μέλας, μέλαινα, μέλαν, “nero”

μελαν- μελαινᾰ- μελαν-
Singolare Maschile Femminile Neutro
N μέλας μέλαιν-ᾰ μέλαν
G μέλαν-ος μελαίν-ης μέλαν-ος
D μέλαν-ι μελαίν-ῃ μέλαν-ι
A μέλαν-α μέλαιν-ᾰν μέλαν
V μέλας μέλαιν-ᾰ μέλαν
μελαν- μελαινᾰ- μελαν-
Plurale Maschile Femminile Neutro
N μέλαν-ες μέλαιν-αι μέλαν-α
G μελάν-ων μελαιν-ῶν μελάν-ων
D μέλασι(ν) μελαίν-αις μέλασι(ν)
A μέλαν-ας μελαίν-ας μέλαν-α
V μέλαν-ες μέλαιν-αι μέλαν-α
μελαν- μελαινᾰ- μελαν-
Duale Maschile Femminile Neutro
NA μέλαν-ε μελαίν-α μέλαν-ε
GD μελάν-οιν μελαίν-αιν μελάν-οιν

Note

  • Esistono aggettivi a tre uscite in -ε-, e.g. τέρην, τέρεινα, τέρεν. In questo caso, il nom./voc. masch. sing. è in vocale lunga (τέρην).

Aggettivi a due terminazioni: εὐδαίμων, εὔδαιμον “felice, prospero”

εὐδαιμον-
Singolare Maschile e femminile Neutro
N εὐδαίμων εὔδαιμον
G εὐδαίμον-ος
D εὐδαίμον-ι
A εὐδαίμον-α εὔδαιμον
V εὔδαιμον
εὐδαιμον-
Plurale Maschile e femminile Neutro
N εὐδαίμον-ες εὐδαίμον-α
G εὐδαιμόν-ων
D εὐδαίμοσι(ν)
A εὐδαίμον-ας εὐδαίμον-α
V εὐδαίμον-ες εὐδαίμον-α
Duale εὐδαιμον-
NA εὐδαίμον-ε
GD εὐδαιμόν-οιν

Note

  • Come δελφίς, ῖνος si declinano anche ῥίς, ῥινός, “naso”,  ἀκτίς, ἀκτῖνος, “raggio”, ῥηγμίν/ῥηγμίς, ῥηγμῖνος (ἡ), “frangente”, “flutto”, e Σαλαμίς, ῖνος, “Salamina”.
  • I nomi Ἀπόλλων, Ἀπόλλωνος e Ποσειδῶν, Ποσειδῶνος hanno per l’acc. anche una forma contratta: Ἀπόλλωνα e Ἀπόλλω, Ποσειδῶνα e Ποσειδῶ; il voc. è Ἄπολλον e Πόσειδον.
  • Il sostantivo ὁ/ἡ κύων, κυνός è accentato secondo la norma dei sostantivi monosillabici al nominativo e ha un nom. sing. peculiare; il voc. sing. è κύον.
  • Il sostantivo ὁ κτείς, κτενός, “pettine”, ha il nom. sing. sigmatico con allungamento di compenso.

Vocabolario di base

Sostantivi in nasale

  • ἀγών, ἀγῶνος, ὁ lotta, gara
  • ἀηδών, ἀηδόνος, ὁ usignolo
  • αἰών, ἀιῶνος, ὁ tempo, vita
  • ἀκτίς, ἀκτῖνος, ἡ raggio
  • ἀλγηδών, ἀλγηδόνος, ἡ dolore
  • ἀλεκτρύων, όνος, ὁ/ἡ gallo, gallina
  • Ἀπόλλων, Ἀπόλλωνος, ὁ Apollo
  • αὐχήν, αὐχένος, ὁ collo
  • δαίμων, δαίμονος, ὁ/ἡ demone, divinità
  • δελφίς, δελφῖνος, ὁ delfino
  • ἡγεμών, ἡγεμόνος, ὁ guida, comandante
  • κτείς, κτενός, ὁ pettine
  • λειμών, λειμῶνος, ὁ prato
  • λιμήν, λιμένος, ὁ porto
  • μήν, μηνός, ὁ mese
  • ποιμήν, ποιμένος, ὁ pastore
  • Ποσειδῶν, Ποσειδῶνος, ὁ Posidone
  • ῥηγμίν/ῥηγμίς, ῖνος, ἡ frangente, flutto
  • φρήν, φρενός, ἡ mente
  • χειμών, χειμῶνος, ὁ inverno, tempesta
  • χθών, χθωνός, ἡ terra
  • χιθών, χιθῶνος, ὁ chitone, tunica
  • χιών, χιόνος, ἡ neve

Aggettivi in nasale

  • μέλας, μέλαινα, μέλαν nero
  • τάλας, τάλαινα, τάλαν sventurato
  • τέρην, τέρεινα, τέρεν tenero
  • ἄφρων, ον stolto
  • δεισιδαίμων, ον religioso, superstizioso
  • ἔμφρων, ον assennato
  • εὐδαίμων, ον felice
  • μνώμων, ον memore
  • πίων, πῖον grasso, pingue
  • σώφρων, ον moderato, saggio, casto